راز خاکابزار، وسایل و تجهیزات مربوط به پخت محصولات سفالی و سرامیکی
از گذشته تاکنون برای پختن محصولات سفالی و سرامیکی از وسایل و تجهیزاتی استفاده می شود که در این مطلب به آنها می پردازیم:
الف) خشککن
خشککن دستگاهی است که دارای یک منبع حرارتی است و ضرورت دارد تا محصولات سفالین یا سرامیکهایی که ساخته شده و آماده پخت است قبل از قرار گرفتن در کوره در خشککن قرار داده شوند تا به تدریج رطوبت خود را از دست داده و رطوبت آنها به حدود صفر برسد.
گفتنی است قرار دادن بدنههای سرامیکی یا سفالینهها پس از ساخت و پیش از خشک شدن در داخل هر کورهای موجب وارد شدن فشار و شوک به آنها شده و باعث ترکیدن آنها میشود. در کارگاههای سفالگری سنتی به طور معمول از قسمت بالای سقف هر کوره برای خشک کردن محصولات استفاده میکنند و فرآوردههای تولیدی را به مدت حدود ۲۴ ساعت در فضای بالای سقف قرار میدهند تا به تدریج رطوبت موجود در بدنه از بین برود و آماده قرار گرفتن در کوره پخت شوند.
ب) کوره کار
پخت نهایی محصولات سفالین و سرامیکها و کاشیها در کوره انجام میشود که خود انواع و اقسامی دارد. ولی پیش از پرداختن به انواع کورهها که به ویژه طی دهههای اخیر اقسام گوناگون آن طراحی و ساخته شده و در عمل هم مورد استفاده قرار گرفته و قرار دارد، ضرورت دارد تا پیشینه آن مورد بررسی قرار گیرد. بررسی سیر تکاملی پخت سفالینهها و کورههای پخت طی قرون متمادی، روشهای مختلفی برای پخت ظروف سفالی ابداع شده است که برخی از آنها امروزه نیز متداول است و تعدادی از روشها به علت آنکه مشکل بوده یا مورد استفاده کمتری داشته است به تدریج متروک مانده و از یاد رفته است.
بدون تردید نخستین سفالینهها در کنار همان اجاق یا آتشی که برای پخت غذا بر پا میشده پخته شده است که این امر از نایکنواختی پخت در قسمتهای مختلف سفالینههای مکشوفه از هزارههای پیش از میلاد و نیز اثر داغی یا سوختگی بر روی قسمت یا قسمتهایی از سفالینه که حاصل عدم امکان کنترل پخت و جریان پخت بوده است، مشهود است.
روش حرارت دادن سرباز
یکی از روشهای اولیهای است که بشر به آن دست یافته است. این روش که هنوز هم در مناطقی از کشورمان نظیر «شهوار میناب» - واقع در ۵ کیلومتری میناب در استان هرمزگان - «کلپورگان سراوان» - واقع در ۳۰ کیلومتری شهرستان سراوان در استان سیستان و بلوچستان - جهت پخت محصولات سفالی رایج است، از قدیمیترین روشهای پخت است . در این کورهها، ظروف را در گودالی که کف آن با ورقهای از فلز به صورت آبکش - با سوراخهای متعدد- پوشانده است قرار میدهند و روی آن را با گل یا شاخ و برگ درختان میپوشانند، سپس هیزمها را که در زیر ورقه فلزی مشبک قرار دارند آتش میزنند تا موجبات پختهشدن ظروف داخل گودال را فراهم سازند.
کار چیدن هیزمها، نظارت بر جریان پخت و خاموش کردن آن از طریق حفره اریبی که ایجاد شده است، صورت میپذیرد. در این روش به خاطر عدم گسترش حرارت به طور یکنواخت، بسیاری از ظروف در اثر شوک حرارتی میشکند. حدود ۵۰0۰ سال پیش در قسمت مدیترانه کورههایی از آجر خشک ساخته شد که سوخت آن از قسمت تحتانی وارد آن میشد. سوخت این نوع کورهها به وسیله چوب تأمین میشد و حرارت از قسمت پایین به قسمت بالا انتقال مییافت. این نوع کوره که در ایران باستان و یونان نیز مورد استفاده قرار گرفته است به نام «کوره با کشش فوقانی» معروف شده است. هنر ساختن کوره در شرق و خاور دور بسیار پیشرفتهتر از اروپا است. چینیها با دسترسی آسان به مواد اولیه نسوز و کائولین، توانستند کورههای عایق بهتری ساخته و حرارت را در آنها افزایش دهند.
کورههای کندویی شکل، نخستین کورههایی است که به وسیله چینیها ساخته شد. این کورهها به نام «کوره کشش تحتانی» مشهور است. کشش تحتانی عبارت است از آنکه حرارت از پایین کوره به قسمت بالای کوره منتقل شود و دوباره برگشت کند و از قسمت کف کوره خارج شود. در این نوع كوره میتوان حرارت را تا ۱۵۰۰ درجه سانتیگراد بالا برد. کورههایی که در ایران ساخته میشود به طور معمول از نوع کورههایی با کشش تحتانی است و در برخی از مناطق از انواع دیگر استفاده میکنند. گفتنی است که حداکثر حرارت در این کورهها ۱۰۰۰درجه سانتیگراد است، جنس داخل کوره از آجر معمولی است و برای عایقبندی، جدار داخلی آن را گاه گل میکنند. پلان اینگونه کورهها دایرهای شکل و سقف آن گنبدی است که در وسط آن سوراخی ایجاد شده و در مواقعی که کوره میسوزد سوراخ را میبندند و وقتی که کوره خاموش میشود برای خارج شدن حرارت از کوره، آن سوراخ را باز میکنند.
برش طولی ساختمان یک کوره کشش تحتانی دیوارهای این نوع کوره طبقهبندیشده و اشیاء روی این طبقات چیده میشود. در دیواره سوراخهایی نیز ایجاد شده که فاصله طبقات را در صورت لزوم و بسته به ارتفاع اشیاء و محصولات میتوان کم و زیاد کرد. در وسط کف کوره حفرهای وجود دارد که به طبقه زیرین کوره که برای نصب مشعل تعبیه شده و تقریباً ۷۰ سانتیمتر ارتفاع دارد متصل است و مشعل در زیر حفره قرار میگیرد و حرارت از طریق آن به کوره وارد میشود. منبع سوخت که نفت سفید یا نفت مشعل است به خاطر ایجاد فشار بر روی ارتفاع قرار گرفته و در سر راه منبع و مشعل نیز یک شیر وجود دارد که با آن شعله را کم یا زیاد میکنند. در چهار طرف دیوارههای کوره سوراخهایی به نام دودکش تعبیه شده که از یک سمت به کف کوره و از طرف دیگر به بالای کوره راه دارد. کف بعضی از کورهها پلهپله است و روی این پلهها ظروف چیده میشود. از دیواره جلوی کوره یک در برای وارد کردن یا خارج کردن ظروف وجود دارد که در موقع روشن بودن کوره آن را با گل میبندند.
در حال حاضر اغلب کارگاههای سفالگری سنتی ایران مجهز به کوره با کشش تحتانی بوده که سوخت آن را نیز نفت مشعل و در مواردی گاز تشکیل میدهد. کورههای جدید همانطور که گفته شد در اغلب کارگاههای سفالگری سنتی کشورمان از کوره با کشش تحتانی استفاده میکنند اما ظرف دهههای اخیر کورههای مختلف الکتریکی، گازی و سرانجام «کورههای تونلی» (کورههای ریلی) نیز ساخته شده و در عمل مورد استفاده سفالسازان و نیز سازندگان آثار سرامیک و کاشی قرار گرفته است.
بدیهی است استفاده از کورههای جدید که حرارت را قابل کنترل کرده و از میزان ضایعات میکاهد در بهبود کیفیت تولیدات نیز مؤثر است. گفتنی است که برای چیدن بدنههای خام یا لعابدار تخت در محفظه کوره به طور معمول از کرنگ (چنگک)، سهپایه و انگشتانه - برای چیدن به صورت افقی - و از میله و انگشتانه - برای چیدن ظروف و بدنههای تخت به صورت عمودی - استفاده میکنند. همچنین برای چیدن محصولات گود از پایه و برای چیدن و قرار دادن کاشیها در کوره از وسیلهای قفسهای شکل به نام «کاست» استفاده میکنند، باید توجه داشت که تمامی وسایل کمکی در پخت باید دیرگداز و مقاوم در برابر حداکثر حرارت کوره باشند.
برچسب ها: سفال, سفالگری, رازخاک, تصفیه خاک, سرامیک, لعاب, نقاشی زیر لعاب, سرامیک هنری, خاک رس